بلكه ممكن همينطور كه در وجود محتاج به علت است در بقا هم محتاج به علت مىباشد . و افعال بندگان هم از امور ممكنه و محتاج به علت است و علت آنها هم بايد منتهى باراده و اختيار واجب الوجود شود زيرا ممكنات اقتدار و اراده و اختيارى از خود ندارند . و ثانيا - خداى تعالى بهر چيز محيط ، و تمام اشياء بوى قائم است و ممكن نيست امرى در عالم واقع شود مگر باراده او ، پس اگر بنا باشد بندگان در افعال خود مختار باشند لازم آيد كه افعال آنها از حيطه قدرت و اراده حق خارج شود بنابراين قدرت و اراده او محدود خواهد شد و حال آنكه صفات او غير متناهى است . و ثالثا - هرگاه بنده اراده كند كه فعلى را بجا آورد يا اينكه خداوند وقوع آن فعل را ميخواهد و يا نميخواهد ، در صورتى كه وقوع آن فعل را نخواهد ، نبايد واقع شود چه اگر واقع گردد لازم آيد كه اراده بنده بر اراده حق غالب شود و اگر وقوع آن را بخواهد ، يا فعل باراده هر دو واقع مىشود ، پس هرگاه هر دو اراده مستقل در تأثير باشد اجتماع دو مؤثر كامل بر اثر واحد ( توارد دو علت مستقل بر معلول واحد ) لازم آيد و اين محال است و هرگاه هر دو بكمك و شركت هم تأثير نمايند شرك در افعال لازم آيد و اين هم منافى توحيد افعالى است ، و يا به اراده بنده واقع مىشود و اراده حق در آن تأثيرى ندارد در اين صورت لازم آيد كه اراده بنده بر اراده حق غالب گردد . بنابراين وجهى نميماند مگر اينكه فعل باراده حق واقع شود و ارادهء بنده تأثيرى نداشته باشد و مطلوب همين است . و رابعا - ظواهر كثيرى از آيات قرآن دلالت مىكند بر اينكه همه افعال مستند به حق تعالى است مانند ، وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ « 1 » ( شما نميخواهيد

--> ( 1 ) سوره تكوير آيه 28